Oshadi Mangena: Gelukkig heb ik een Nederlands paspoort

16 april
Interview met Oshadi Mangena. Een afscheidsbrief van haar aan Beyers Naude zat in het archief van Jan Alkema. Wie is die vrouw? Wat is er van haar geworden? Hoe denkt ze nu over Zuid Afrika? Ze verliet Zuid Afrika nadat ze in de gevangenis was gemarteld omdat ze tegen apartheid was. Ze is naar Nederland gegaan en in 1995 weer terug naar Zuid Afrika toen ze geld had voor een eigen stichting die vrouwen helpt projecten op te zetten. Voor haar zijn we naar Johannesburg gegaan. Haar kantoor staat in de wijk Bloemfontijn. Op straat geen wit gezicht te bekennen. We zetten de auto in een parkeergarage met het idee dat hij daar veiliger staat dan op straat. Maar alles is hier voor eigen risico. Bij de ingang van een parkje lezen we dat we de eigenaar van het park er niet voor verantwoordelijk mogen stellen als we hier dood gaan.

Gevangenis COnstitutuion Hill

17 april
We bezoeken de oude gevangenis op Constitution Hill en zien hoe het er in de tijd van apartheid aan toeging. Met zestig in een cel. Slapen op beton. Met je hoofd naast de voeten van je buurman, dan passen er meer in een ruimte. Een open wc, goor eten en de nodige martelpraktijken. Of bijna de hele dag in het donker, of anders in een cel waar 24 uur fel licht brandt. Ghandi zat er, Winnie Mandela en Oshadi Mangena. En waarom. Soms omdat je gestolen of gemoord had, maar meestal, als je zwart was, omdat je zonder pasje in de stad was, waar je iets probeerde te verkopen om niet van honger dood te gaan. Je moest vernederende dansjes maken om de bewaker te laten zien dat je niks in je gat had verstopt.
“Hoe vond u het?” vraagt de boekverkoopster.
“Aangrijpend, indrukwekkend” mompel ik.
“Maar was het niet bevrijdend om in de rechtszaal te zijn?” Dat was het zeker. De rechtszaal, waar Zuma nog mocht verschijnen voordat van vervolging werd afgezien, en die grenst aan de oude gevangenis, is een toonbeeld van verlichting. Het is niet alleen licht en modern, maar ook vol verwijzingen naar mooi waarden als gelijkheid, vrijheid en gerechtigheid. Het thema is: Afrikaans recht onder een boom. Dus behalve dat het licht is en je van binnen naar buiten en van buiten naar buiten kunt kijken; het verleden ziet (de gevangenis) en de toekomst (de kindertjes buiten) is het ook nog eens prachtig versierd met alle kleuren die bomen maar kunnen aannemen. Koeienhuiden achter de stoelen van de rechter laten zien dat wit en zwart samen gaan

Ultra pessimist

18 april
Onder de kiezers wordt een onderscheid gemaakt tussen optimisten (voornamelijk de arme zwarten), pessimisten (vooral Indiaers) en ultrapessimisten (21% van de blanken, 15% van de kleurlingen. Het zijn meestal wat ouderen. Henk ALkema heeft wel wat van zo’n ultra pessimist. “Het is helemaal geen vraag of Zuid Afrika de kant van Zimbabwe opgaat, we zijn er al hard opweg. De wegen zitten vol gaten, riolen lopen uit in rivieren, en dat is zelf zo erg dat in sommige rivieren de krokodillen al zijn uitgestorven, vuilnis stapelt zich op, het gras wordt niet meer gemaaid. Overal is het beheer weggevallen. Net als bij Sjoerd, die opeens geen hoofd van de muziekschool meer kon zijn omdat zijn functie door een zwarte vervuld moest worden. Zo gaat het overal. Overal verdwijnt het beheer. De politie is zo corrupt als wat. Bij ons in de straat woonden een paar Chinezen. Op een gegeven moment waren hun honden vergiftigd. Een dag later kwam de politiek langs en zeiden dat ze wilden uitzoeken hoe dat kwam. Ze hielden de Chinees onder schot en dwongen hem zijn kluis open te maken. De politie heeft het geld meegenomen en nooit terug gegeven. En reken maar niet dat ze daarvoor veroordeeld zijn. Per dag stromen er 500 werkzoekende uit Zimbabwe en Mozambique ons land binnen. En denk maar niet dat ze die om een paspoort vragen. Ze brengen allemaal ziektes met zich mee zoals tb en tyfus. (Het aantal mensen dat aan tb lijdt is de afgelopen 15 jaar toegenomen van 20.000 naar 80.000)
Het klinkt verbitterd, maar helemaal ongelijk heeft hij niet. Alle oppositie partijen verwijten de regeringsparrtij ANC dat ze allerlei baantjes aan partijleden toebedelen, ongeacht of ze geschikt zijn voor de functie of niet. Een veel gebruikte leus van oppositiepartij DA is: criminelen horen niet in de regering, maar in de gevangenis. En het is ook weer niet zo dat Henk alleen maar zit te mopperen. Hij is lid van het buurtbewakingscommittee, twee keer in de maand patrouilleert hij met een buurtgenoot in zijn wijk. Hij neemt ook initiatieven om de buurt veiliger te maken. Zo is er net geld ingezameld om bij de invalswegen van de wijk grote waarschuwingsborden te zetten waarop staat dat je hier 24 uur per dag in de gaten wordt gehouden en dat er gewapende bewaking rond rijdt.
Henk heeft zelf geen pistool. “Daar kreeg ik geen vergunning voor toen ik zei dat ik het nodig had voor beveiliging.” Wel staat er een windbuks in de kamer. “Daarmee schiet ik alleen maar op uitheemse vogels, die onze vogels bedrijgen.”
Hij heeft zijn geld verdiend als tussenpersoon in verzekeringen. “Ik beheer de portefeuilles van hele families. Tot voor kort had ik altijd trouwe klanten. Ik deed vaak ook hun zakelijke verzekeringen en die van hun kinderen. Maar de laatste tijd is dat minder geworden. Dan bellen ze opeens op en zeggen dat ze ermee stoppen, omdat ze ergens anders hun verzekeringen iets goedkoper kunnen onderbrengen. En dan zeg ik wel, dat ze die korting maar voor een paar maanden krijgen en straks weer meer moeten betalen, maar dat kan ze niets schelen, dan gaan ze wel weer naar een ander toe, zeggen ze.”

Waar zijn de bloemen gebleven?

18 april
Jullie moeten nog wel even de Uni zien, zegt Henk. Hij rijdt ons naar de parlementsgebouwen van Pretoria en wijst op de kamer waar Zuma straks komt te zitten. “Vroeger kon je hier zo naar binnen lopen. Nu als alles afgesloten met zware hekken en bewaking.” Ook de tuinen voor voor het gebouw zijn niet meer wat het geweest is. We hebben net met hem ontbeten in winkelcentrum. Hij en Anelies moesten het huis uit vanwege een ‘kitchenparty’ die hun dochter Nienke had georganiseerd.
Zelf de tuinen voor het parlementsgebouw in Pretoria bloeien minder

Stop Zuma

19 april
Over drie dagen zijn er verkiezingen. Vandaag het laatste (15e) politiek debat op tv. Hoe gaat dat? Acht mensen naast elkaar op een podium. Aan de buitenkant zit een meneer met pak, wit overhemd en das. Hij is de presentator. Naast hem vijf zwarte mannen in bonte kleren en twee vrouwen, een kleurlinge met een oranje blouse en een witte vrouw met een blauwe blouse. De witte mevrouw is de leider van de grootste oppositiepartij, met nog geen kwart van het aantal zetels van de leidende zwarte partij. De witte mevrouw zegt dat de zwarte leider een minkukel eerste klas is, de risee van de wereld, iemand die het land naar de verdoemenis helpt. Zie je wel, zegt de zwarte meneer dan, de witten doen nog altijd aan rascisme. Nee hoor, zegt de witte mevrouw, wij zeggen helemaal niet dat zwarten niet kunnen regeren, alleen hun partij deugt niet. Mooi dat dit allemaal zo kan. Het lijkt me een vooruitgang na de jaren van apartheid.

Interview Rayda Jacobs

19 april
Interview met de Rayda Jacobs, scenarist, filmregisseur, actrice, talkshowhost, en volgens hoogleraar Zuid Afrikaanse literatuur Erna Jansen, een van de belangrijkste Zuid Afrikaanse schrijfsters van dit moment. Ze schreef onder andere een boek over een gokverslaafde moslim vrouw dat grotendeels autobiografisch is. Ze regisseerde en produceerde zelf de film over het boek. Het maakte haar beroemd en berucht. Ze geeft ons een van de dropjes die Carien voor haar heeft meegenomen en trakteert ons vervolgens op een stortvloed aan pikante anekdotes, religieuze overwegingen en artistieke opvattingen. Somber over de toekomst van Zuid Afrika? Helemaal niet. “Dat wij de wij straks een president hebben waar de hele wereld om lacht, geeft ons weer de mogelijkheid om iets van ons land te maken.” Na anderhalf uur verlaten we opgewekt haar huis. Wat een power, wat een humor, wat een levenslust. Zo willen we er ook wel tegenaan.

"It is nice to be in the ANC"

20 april
En terwijl de andere partijleiders zaten te debatteren, stond Zuma te dansen en te zingen op een grote manifestatie in Johannesburg. Duizenden mensen waren er op afgekomen. In het centrum van Johannesburg liep iedereen in geelgroene ANC shirtjes. Het feest werd live uitgezonden op tv, en opgefleurd door een keur aan entertainers. Mandela was er, ook al gehuld in een t-shirt met de beetenis van Zuma, en liet een verklaring voorlezen waarin hij nog eens alle leuzen van de ANC herhaalde. “It is nice to be in the ANC” zei ZUma aan het eind van zijn redevoering. En er barste een enorm gejuich op. Erbij horen, dansen en zingen, daar gaat het om. Zille van de DA, danst en zingt ook als ze in de townships komt. En ondertussen vraagt iedereen zich af wie van Zuma’s vrouwen straks first lady zal zijn en aan tafel mag zitten met Michelle Obama en Carla Bruni. Grote kans dat Zuma zijn vrouwen ook in die functie laat rouleren. En net als Mandela destijds, zal hij zich waarschijnlijk ook vaak laten vergezellen door een van zijn dochters.

Kakkerlak op de koop toe

21 april

Een eigen flatje midden in Kaapstad. We kijken uit op de vijvers van de Compagny (VOC) tuinen. Daarachter nog een stukje stad dat tegen de helling van de Tafelberg is gebouwd, en dan de trotse berg zelf. Bij zonsondergang kleurt de berg donkerrood. De goudvissen in de vijver kunnen we net niet zien, maar wel de waterlelies, en de eekhoorns die op de paden ritselen. Kinderen voeren de duiven, en de stadswacht met zijn fluoricerende jackje peddelt op een mountainbike. Cafés, winkels en restaurants op tien passen afstand. En 24-uurs bewaking. Al is de portier meestal in slaap. De kuilen in het matras, de enkele kakkerlak en de nemen we voor lief. Hier blijven we tot we weer terug vliegen. Net weer een kakkerlak door de gootsteen gespoeld. “Zullen we toch maar vertrekken?”

Wachten voor stembus in Kloofstraat

Het is een feestdag: de winkels zijn dicht en de mensen hebben vrij. Ze mogen stemmen. Voor het ‘voting station’ bij de Laerskool Jan van Riebeek in Kloofstreet staat een lange rij. Op sommige plekken moeten kiezers vijf uur wachten. En dan kan het gebeuren dat er geen stembiljet meer is. Want iedereen mag stemmen waar die wil. Dat loopt soms uit de hand. Zeker als de elektriciteit uitvalt. Om negen uur sluiten de stemlokalen. Wie dan nog in de rij staat mag zijn stem nog uitbrengen. De eerste tv uitzending over de verkiezingen wordt onderbroken door de lotto uitslag. “Ook heel belangrijk voor veel Zuid Afrikanen”, zegt de verslaggever.

Hollands Afrikaans

Na de braai dronken we met Cathrien nog een kopje rooibosthee aan de rand van het zwembad. Het tafelkleed laat honderden Afrikaanse vogels zien, de theedoek een Hollandse molen. Je hoort de Hollandse invloed ook in de Afrikaanse taal. Juist is: ek het dat gekrijg. Hollanders zeggen; Ik het dat gevint. Fout. Zoals het ook fout is om te zeggen: zet af die kraan; moet zijn: zet toe die kraan.

Antjie Krog is boos

Op haar 18e dichtte ze: Give me land where black and white hand in hand/ Can bring peace and love to my beautiful land. Ze is een van de belangrijkste schrijvers van Zuid Afrika geworden. Ze heeft zich altijd fel verzet tegen de apartheid. Nu is ze boos. Eerst de apartheid op zo'n prima manier afschaffen, en er vervolgens niet van bakken. Blanken hebben geen behoorlijke plek gekregen in de samenleving. Pure verspilling van geld en talent. Nu trekken ze zich terug, verdienen voor zichzelf soms nog meer geld dan vroeger, of gaan er vandoor. Ook het platteland ligt er maar zielig bij. Boeren worden niet gestimuleerd om meer te verbouwen en zelf eens na te denken over de landverdeling; scholen zetten hun leerlingen niet aan om uit te blinken in wiskunde of in sport; kerken dragen niet meer bij aan een gezond sociaal klimaat. Allemaal door gebrek aan leiderschap. ANC-leider Zuma mag dan goed zijn voor zijn eigen mensen, in het licht van de Rechten van de Mens stelt hij niets voor. Er zijn wel verkiezingen, maar het debat is ver te zoeken. Het leek zo mooi, twee zwarte partijen die strijden om de stem van het volk, maar in plaats van behoorlijk campagne te voeren, bestrijden ze elkaar onder de gordel. Zuid Afrika leefde altijd al op het randje, en doet dat nu weer.

Stroopwafels en nassikruiden

Cadeautjes voor de familie: behalve de bekende hopjes, hagelslag, stroopwafels, boterbabbelaars, oranjebitter, berenburger, oude jenever, nassikruiden, kroepoek, theedoeken, boerenkaas, chocolade, drop, ook nog een broche, suikerpotje en melkkannetje in modern Delfts Blauw, het oevre van Bert Haanstra en cocktailpprikkers met klompjes. Dat gaat voor een groot deel morgen mee naar de braai waar we de 94e verjaardag van Iet Alkema-Tiemersma vieren.

Twintig Tien

Eerste poster bij het vliegveld. Ook in het donker kun je zien dat er flink wordt gebouwd. Taxichauffeur is er wel blij mee: veel bussiness. "Maar de voetballers zijn er nog niet echt klaar voor." Ook op het kantoorgebouw tegenover onze hotelkamer op de 24e verdieping ook een reusachtig billboard: South Africa 2010.